Category Archives: music

De Emotionele Werking van Muziek: Ouboter’s ‘Dat Ik je Mis’

Dit essay is onderdeel van het vak  Interpretatie van Cultuuruitingen (Jaar 1 Bachelor Online Culture: Art, Media and Society aan Tilburg Universiteit).

In 2013 maakte Maaike Ouboter een immense doorbraak toen ze auditie deed in het televisieprogramma De beste singer-songwriter van Nederland.  Haar nummer, Dat ik je mis, heeft Ouboter geschreven naar aanleiding van de dood van haar ouders. Deze achtergrond weet de jury op het moment van de auditie echter niet. Desondanks zijn de juryleden erg ontroerd: Eric Corton heeft natte ogen, de tranen van Giel Beelen lopen over zijn wangen en Sanne Hansen barst in tranen uit. Dit toont aan dat er naast de achtergrond meerdere oorzaken zijn die emotionele betekenis geven aan het liedje. Welke elementen zijn dit die zorgen voor de emotie die opgeroepen wordt bij de juryleden?

Taal als verwijzer naar de werkelijkheid

Poëzie is taalgebruik dat gebonden is door extra ordeningen, zoals rijm, metrum, herhalingsfiguren en beeldspraak (Van Boven & Doreleijn, 2015: 41). Desondanks is er geen duidelijk onderscheid tussen proza en poëzie. Toch zijn deze elementen van belang in Ouboter’s tekst. Bij de poëtische functie gaat het om de manier waarop de inhoud wordt aangeboden. Hierbij speelt foregrounding op, waarbij de wijze waarop de taaluiting is vormgegeven op de voorgrond komt te staan. De principes van foregrounding zijn deviatie (afwijking) en equivalentie (regelmaat). In Ouboter’s tekst zijn vooral verschillende soorten equivalentie van belang: meterische ordening en klankherhaling. In de eerste twee coupletten is er sprake van een duidelijk metrum, aangezien alle zinnen – op drie na – bestaan uit zes lettergrepen die vrijwel dezelfde accenttoekenning krijgen. In figuur 1 is het eerste couplet gescandeerd.

Wanneer de accenten verticaal worden opgeteld, laat dit een amfibrachys  (v – v v – v) zien. Deze versvoet is van belang voor de betekenis, want de ‘’amfibrachysche maat is gelijkmatig, golvend, zeer soepel: Die gelijkmatige golving met een top in het juiste midden spreekt van rust, kalmte, evenwicht’’ (Westerlinck, 1980: 167). Naast het metrum is de klankherhaling van belang, aangezien er in de hele tekst met name met volrijm gerijmd wordt:

Je kust me, je sust me

Omhelst me, gerust me

Je vangt me, verlangt me

Oneindig, ontbangt me

Etc.

Daarnaast is er een constante herhaling van het woordje ‘je’ en ‘me’ aan het begin en het einde van de zin. Deze stabiele klankherhalingen wijzen – net zoals het metrum – op rust en evenwicht.

Na het analyseren van de vorm, wordt de betekenis van de inhoud gemakkelijker te begrijpen. Ten eerste geeft de titel aan dat het ‘ik’ een ander mist. Zonder informatie over Ouboter’s privéleven kan de luisteraar niet met zekerheid zeggen dat degene waarover ze zingt overleden is. Het ‘ik’ in de tekst moet ook onderscheiden worden van Ouboter, net zoals we de auteur en verteller van elkaar moeten onderscheiden (Van Boven & Doreleijn, 2015: 207). De betekenis van de tekst wijst dus op het missen van een persoon in ruimere zin. Hierdoor kan de tekst een breed publiek aanspreken. Opvallend aan de inhoud van de tekst is dat de ik-persoon nergens anders meer aan kan denken dan de persoon die ze mist. Dit blijkt ook uit het feit dat de tekst in de tegenwoordige tijd is: de persoon is er niet meer, maar toch lijkt die persoon nu met de ik-persoon bezig te zijn. De gedachtes aan diegene hebben de ik-persoon in bedwang, maar tegelijkertijd wil het ‘ik’ hier vanaf. Zo zingt Ouboter tweemaal: ‘Laat me los / Ik kan het alleen’. Daarnaast valt de ontwikkeling van de ik-persoon op in de tekst. De tekst begint met de zin: ‘Je kust me, je sust me’, wat in het laatste couplet verandert in ‘Ik kus je, ik sus je’. De verandering van ‘je’ naar ‘ik’ laat zien dat ze de gedachtes aan de persoon die ze mist onder controle heeft gekregen, in plaats van dat de gedachtes haar onder controle hebben. De laatste zin van de tekst, ‘maar in mijn hoofd rust je’, geeft aan dat ze hierdoor rust heeft gevonden in haar hoofd. De betekenis van de tekst wijst dus op de pijnlijke weg naar het accepteren van dat degene die men mist niet meer terug komt wat leidt tot rust, evenwicht en kalmte. Deze weg is door bijna iedereen belopen, waardoor het vrijwel iedere luisteraar raakt.

De werking van muziek

De betekenis van muziek is echter lastiger te bepalen. Het gebruik maken van het E-mineur en A-mineur zou in de populaire muziekbeschouwing wijzen op somberheid en droefenis (Oosthout, 2012: 98). Er bestaan echter liederen die in een mineur staan maar vrolijk bedoeld zijn en liederen in een majeur die somber bedoeld zijn. Volgens Oosthout zijn het dus ‘’eerder tempo en metrum die het karakter van…liederen bepalen dan de gebruikte toonreeks’’ (102). Daarnaast zou het feit dat er alleen één instrument gebruikt wordt, kunnen wijzen op eenzaamheid. Ook zou de herhaling van simpele akkoorden – net zoals in de tekst – kunnen wijzen op rust en evenwicht. Toch moet men niet vergeten dat betekenissen niet aan de muziek eigen zijn, maar door de individuele luisteraar aan de muziek worden gehecht (134). Daarnaast duwt de tekst de betekenis in een bepaalde richting, waardoor de indruk die muziek op je maakt en hoe wij die interpreteren verloren gaat wanneer er tekst op staat (Hoondert).

Meer dan taal en muziek

Om de betekenis van het nummer te kunnen bepalen, is het belangrijk om niet alleen het muzikale werk te analyseren, maar ook de elementen die hier buiten staan: de performance, ruimte en sociaal-culturele context. Een muzikale performance is een veel rijkere en complexere bezigheid dan enkel het muzikale werk en het effect hiervan op een individuele luisteraar (Small, 1998: 8). Small geeft hiervoor het werkwoord ‘’to music’’: ‘’To music is to take part, in any capacity, in a musical performance, whether by performing, by listening, by rehearsing or practicing, by providing material for performance…or by dancing’’ (9). Dus tijdens Ouboter’s auditie is niet alleen zij van belang voor de performance, maar ook de rest in de ruimte. Wanneer men eerst naar de artiest zelf kijkt, merkt men op dat ze alleen staat met enkel een gitaar in haar handen. Dit zou kunnen wijzen op de eenzaamheid die volgt na het uit het oog raken van een dierbare. Toch heeft Ouboter constant een glimlach op haar gezicht, wat kan verwijzen naar de rust en vrede die de ik-persoon vindt. Desondanks hebben de juryleden geen glimlach op hun gezicht, maar juist tranen in hun ogen. Deze tegenstelling – rust en vrede tegenover onmacht en verdriet – komt dus zowel in de perfomance als in de tekst naar voren.

De ruimte waarin dit allemaal plaatsvindt heeft ook een (ongemerkt) emotioneel effect op de juryleden. De performance vindt plaats in een kleine ruimte waar weinig mensen zich bevinden: enkel Obouter, de juryleden en een heel klein publiek. Dit maakt de situatie intiem en rustig, wat leidt tot complete stilte in de ruimte, waardoor het publiek de kans krijgt om op te gaan in de betekenis van het nummer. Wanneer het nummer gespeeld zou worden in een grote concertzaal bomvol mensen, zou de betekenis zeer waarschijnlijk minder binnenkomen bij het publiek. Daarnaast speelt het gevoel van eenzaamheid vaak af in een kleine ruimte, waardoor dit gevoel in deze ruimte sterker wordt gemaakt. De verschillende effecten die ruimtes op je hebben worden bevestigd door singer-songwriter Ernst Jansz, oprichter van Doe Maar: ‘’Ik ken dat gevoel. Je hebt een concert gedaan en gillende meisjes liggen aan je voeten. Het gonst nog na als je de deur van je hotelkamer dicht trekt, alleen. De eenzaamheid slaat toe. Een overrompelend gevoel.’’ (Vollaard).

Het ‘overkoepelende orgaan’, de sociaal-culturele context, mag niet vergeten worden in de betekenisgeving van het nummer. Je smaakoordeel hangt af van de sociaal-culturele context waarin je je bevindt: ‘’Welke boeken je leest, hoe je naar schilderijen kijkt, hoe je naar muziek luistert, is voorbestemd door de kennis en houdingen die je hebt aangeleerd door de sociaal-culturele achtergrond’’ (Rigney & Wurth, 2006: 344). De juryleden hebben allemaal en soortgelijke achtergrond: Ze zijn opgegroeid in Nederland, spreken de Nederlandse taal en hebben westerse tradities. Enkel mensen die de Nederlandse taal beheersen kunnen de betekenis van het nummer begrijpen. Daarnaast geldt dat ‘’de zangers en spelers en hun geoefende luisteraars binnen een bepaalde muzikale traditie uitmaken welke afwijkingen nog getolereerd kunnen worden’’ (Oosthout, 2012: 83). Ouboter’s werk valt binnen de tradities van de westerse muziek, wat leidt tot herkenbaarheid en de mogelijkheid tot inleving. Hetzelfde geldt voor het gebruik maken van een herkenbare taal.

Rust en evenwicht VS onrust en onmacht

Kortom, Dat ik je mis van Ouboter is een nummer dat de juryleden kon ontroeren door de ruime, herkenbare betekenis die de tekst uitdraagt, waarbij de performance, ruimte en sociaal-culturele context bij de auditie belangrijke functies bezetten tot de betekenisgeving. De tekst is hierbij belangrijker dan de muziek, omdat tekst de betekenis in een bepaalde richting duwt. Het missen van een persoon en de weg naar acceptatie van dat die persoon niet meer terugkomt is iets wat vrijwel iedereen heeft meegemaakt, waardoor de tekst emotie kan oproepen bij velen. De rust, kalmte en het evenwicht tegenover de onmacht, onrust en het verdriet blijkt dus uit de inhoud van de tekst, maar ook uit de vorm door middel van metrum en rijm. Deze tegenstelling wordt ondersteund door de performance waarin Obouter rust uitstraalt en de juryleden onmacht. Daarnaast speelt de kleine ruimte in op het gevoel van intimiteit en eenzaamheid. Boven deze elementen staat de sociaal-culturele context, waarin de Nederlandse taal en westerse tradities van belang zijn voor herkenbaarheid en vervolgens betekenisgeving.

Referenties

Albert Westerlinck. Taalkunst van Guido Gezelle. Brugge: Orion, 1980.

Ann Rigney en Kiene Billenburg Wurth. Het leven van teksten: een inleiding tot de literatuurwetenschap. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2006.

Christopher Small. Musicking: The Meaning of Performing and Listening. Middletown: Wesleyan University Press, 1998.

De Beste Singer-Songerwriter. ‘’Maaike Ouboter – Dat ik je mis – De Beste Singer-Songwriter aflevering 2.’’ Online video clip. Youtube. Youtube, 27 mei 2013. Web 23 december 2016.

Erica van Boven en Gillis Doreleijn. Literair Mechaniek: Inleiding tot de analyse van verhalen en gedichten. Bussum: Uitgeverij Coutinho, 2015.

Henri Oosthout. Over Muziek. Zoetermeer: Uitgeverij Klement, 2012.

Jan Vollaard. ‘De eenzaamheid na een concert, ik ken dat gevoel.’ In: NRC, 21 April 2016. Zie: https://www.nrc.nl/nieuws/2016/04/21/de-eenzaamheid-na-een-concert-ik-ken-dat-gevoel-1610308-a287582. Gebruik op 30 december 2016.

Martin Hoondert. ‘’Muziek als performance.’’ Interpretatie van Cultuuruitingen. Academiagebouw Universiteit van Tilburg, Tilburg. 21 november 2016. College.